Ljubomir Madžar

Panoeconomicus

Political Economy of Economic Policy – the Monetary Reconstruction Program (Serbia 1994) as a Case Study

Ljubomir Madžar

https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?ID=1452-595X2202157M

The paper deals with initiation and destiny of the unique 1994 Program of combating the extreme Serbian hyperinflation. Despite the originality of the Program and decisiveness with which the related steps had been undertaken, the Program lasted not much more than half a year. It turned out to be unsustainable as it is collided with inefficient institutional framework where contracts and rule of law were not honored, and employees, in self-managed firms, decided on their own remuneration. We show that for lasting stabilization a farreaching institutional reform was needed, and for implementing such reform an equally radical reform of the political system was necessary. However, there was not political will for these reforms, since they would oust the then political and economic elite from the power.

Hyperinflation; Stabilization; Currency board; Credibility; Institutional deficiencies; Political constraints; Institutionally conditioned unsustainability

M23

Ekonomska politika u Srbiji i svetu u uslovima nezavršene pandemije, rastućih deficita, puzajuće inflacije i štampanja novca (zbornik radova)

Delotvornost naučnih orijentira u ekonomskoj politici – skučeni prostori interakcija i uticaja

Ljubomir Madžar

https://drive.google.com/file/d/13-S0vpR5yqijCOZmVXiJh5ksErUGdOi_/view

Tipični i najčešći slučajevi zagovaranja intenzivnijeg angažovanja ekonomske nauke i visoke ekspertize u koncipiranju poželjnih institucionalnih promena i trasiranju važnijih komponenti ekonomske politike često se ističu ali ne nailaze na očekivane – a o entuzijazmu da se i ne govori – odzive. Razlog ovome raskoraku leži u velikoj diskrepanci u ciljevima akademskih krugova i, s druge strane, ustanova zaduženih za formulisanje i sprovođenje ekonomske politike. Naučnici se rukovode težnjom maksimiziranja nekog oblika funkcije društvenog blagostanja, dok politička tela i državni organi imaju svoje partikularne, društveno nepoželjne i često destruktivne interese. Državna tražnja za naučnim doprinosima evidentno je mala. Državne zloupotrebe u mnogim zemljama su poražavajuće, a oni koji ih čine nemaju potrebe za ekspertskim poukama u svojim mutnim manipulacijama. Prikazan je niz takvih zloupotreba i pokazan je očekivani otpor spram bilo kakvih interakcija sa naučnim krugovima. Stoga se zagovara jedan alternativni pristup povećanju uticaja akademskih krugova na koncipiranje institucionalnih promena i akcije ekonomske politike. On se sastoji u okretanju ka oštroj i beskompromisnoj kritici državnih politika. Navedena su dva upečatljiva primera takvih hrabrih borbenih nastupa i profesiji je upućen poziv da ih oponaša i sledi.

EKONOMSKA POLITIKA; RAZVOJ INSTITUCIJA; DRŽAVA; KORUPCIJA; STRANE INVESTICIJE; VLADAVINA PRAVA

M63

Glasnik za društvene nauke

Mukli avaz iz tajnog vilajeta – Razmišljanja o istoriji, politici i rodoljublju

Ljubomir Madžar

https://www.gdn.rs/index.php/GDN/article/view/71/39

Ovaj tekst je opširniji osvrt na jednu nedavno objavljenu knjigu (Dušanić2018). Svrha mu je prikazivanje značaja vladavine prava posredstvom ispitivanja učinaka njenog naglog uvođenja. Ukazujući na jedan broj važnih i relevantnih detalja, osnovni zaključci u toj knjizi odlučno se osporavaju. Period obrađen u knjizi sadrži jednu spektakularnu institucionalnu promenu, zauzimanje Bosne i Hercegovine (BiH) od strane Austrougarske monarhije (KuK), što je predstavljalo jedinstvenu i dragocenu promenu, pogodnu za ispitivanje učinaka ovog institucionalnog obrata na privredu i druge, sa njom na poznati način povezane, oblasti društvenog života. Propušteno je da se iskoristi ova izvanredna prilika i straćena je mogućnost ispitivanja učinka alternativnih institucionalnih aranžmana. Dalje kritičke primedbe odnose se na ocenu austrougarske okupacije prema kojoj je to bila vrlo nepovoljna promena po srpske nacionalne interese jer je sprečila ujedinjenje Srba sa njihovom matičnom državom Srbijom. Ovde se dokazuje posve suprotna tvrdnja. Dragoceni skok iz primitivnog pred-civilizacijskog okruženja u razvijeno i civilizovano društvo, kakva je bila KuK, morao je doneti značajno poboljšanje za sve stanovnike BiH, dok je autor knjige propustio da iznese tu ključnu činjenicu. Njegova kritika uticaja KuK, sa podvlačenjem činjenice da je sprečila svesrpsko ujedinjenje, jednostavno je pogrešna. Ovde se pokazuje da ujedinjenje bosanskih i drugih Srba sa Srbijom nije predstavljalo ostvarivu istorijsku opciju te da izostanak tog ujedinjenja nije legitiman razlog za bagatelisanje jedne istinski povoljne društvene promene. Vrlo oštre primedbe date su i na rđavo izvedenu kompoziciju knjige, jer su uključeni veliki blokovi materijala koji nemaju nikakve veze sa predmetom i svrhom knjige. Takvi blokovi su, između ostalog, njegove digresije o tzv. neoliberalizmu i neokolonijalizmu. On ova dva globalna ustrojstva krivi za sva krupnija zla današnjice a da se čak ne pozabavi njihovim definisanjem. Čitalac je na velikoj muci u nastojanju da razabere o čemu to autor uopšte govori, a pitanje je da li je u tom pogledu sam sebi jasan i orijentisan i sam autor.

institucionalni poredak; međunarodni odnosi; nacionalna istorija; nacional(n)(ističk)e aspiracije; patriotizam; neokolonijalizam; neoliberalizam

M53

Glasnik za društvene nauke

Promena kao oblik trajanja i uslov opstanka

Ljubomir Madžar

https://www.gdn.rs/index.php/GDN/article/view/87/55

Univerzalnost promena je način da se izrazi činjenica da su sve celine koje se daju zapaziti i čak zamisliti – pojedinci, različito formirane grupe, društvo, svet ideja i svesti u najvećem zamislivom broju izdiferenciranih oblika i lokacija, pa čak i sama vasiona – podložne promenama. Razmatranje promena ekvivalentno je razmatranju o svim zamislivim oblicima postojanja, te stoga i o samom univerzalnom skupu svih stvari na koje nailazimo, koje stvaramo ili zamišljamo. To su razlozi zbog kojih tema promena – čak i na principijelnom nivou – nikada ne može u potpunosti da se obradi. Zbog njihove nesagledive izvariranosti i univerzalnosti, obuhvatno shvaćen prostor promena može da se klasifikuje na mnogo različitih načina i, opet, skup klasifikacija je beskonačan i neiscrpiv. Stoga su ovde date samo neke klasifikacije pa se tako ispituju egzogene i endogene promene, a potom samoindukovane i spolja nametnute promene da bi se zatim raspravljale promene na raznim nivoima društvene organizacije, uz posebno usredsređivanje na promene na nivou pojedinačnih subjekata i na različito definisane sistemske promene. Promene su međuzavisne na širokom frontu tako da se bilo koji skup promena može po pravilu tretirati i kao posledica nekih prethodnih promena i kao uzročnik promena koje trebada se dogode u budućnosti. Uzročne veze između promena zavise od toga sa kojom se širinom definiše sam ovaj termin. Kod analitičara se javlja sklonost da se usudi da postulira stav da se delatni uzročnik može razaznati za bilo koju promenu. Posebno značajna i široko raspravljana klasa promena su one koje su u domenu ekonomskih prilagođavanja. Obično se uzima kao samo po sebi evidentno da su prilagođavanja naupitan imperativ i da je propuštanje akcija na liniji prilagođavanja očiglednosvojstvo lošeg upravljanja. Ovo se gledište osporava uz argumentaciju da i sama prilagođavanja podrazumevaju troškove, što dozvoljava mogućnost izvođenja tek delimičnih prilagođavanja, te tako u ovom kontekstu postaje relevantna i ideja optimalnog, ne nužno maksimalnog ili potpunog prilagođavanja. Za ekonomistu se kao relevantna ispostavlja binarna podela promena na one koje se događaju na nivou samostalno delujućih aktera i na sistemske promene na različitim nivoima. Individualne promene su svodive na svrsishodne reakcije na neke spoljne impulse pa sustoga analitički opredeljene nekom vrstom optimizirajućeg ponašanja i nužno povezane sa odgovarajućom funkcijom cilja. Sistemske promene su određene specifičnom strukturom samog sistema i svojim obrascima odražavaju dinamička svojstva te dubinske strukture. Dobro poznata analitička formalizacija sistemskih promena izvedena je kroz bogatu klasu modela privrednog rasta i jednako diversifikovanom i u mnogim dimenzijama bogatom kolekcijom modela cikličkih fluktuacija. Oni prethodni su razvijeni u obliku različitih običnih i optimizujućih matematičkih konstrukcija uključujući variacioni račun i teoriju optimalnog upravljanja, dok se ovi drugi javljaju u vidu diferencnih jednačina različitog reda. Ova rasprava vodi zaključku da je promena u izvesnom smislu endemična ekonomskim sistemima. Naročito je izražena endemičnost na području tehničkog progresa budući da se inovacijeispostavljaju kao odsudno važan činilac konkurentnosti i uspešnog razvitka. Prirodno se javlja pitanje da li su promene progresivne i društveno korisne ili su nazadne i za društvo štetne i skupe. Nisu sve promene povoljne i društveno korisne. Tehnički napredak je očigledno skupina korisnih promena zato što će novootkriveni metodi i postupci biti prihvaćeni i primenjeni samo ako se jasno pokaže da su superorni u odnosu na postojeće. Da su promene u nauci nužno progresivne dokazuje se analogno, i to pribegavanjem ideji opovrgljivosti: postojeći naučni uvidi biće odbačeni samo ako i kad budu opovrgnuti nekim novim dostignućem koje „istinu“ aproksimira na jedan verodostojniji način. Neposredno sa takvim progresivnim i po dobrobit povoljnim, treba se nadati i dominirajućim, promenama postoje i promene koje ograničavaju privredne procese i usporavaju tempo rasta. Raspravljen je jedan broj oblikapolitičkog uplitanja u privredu, naročito onih koji dalekosežno preraspodeljuju dohodak i udaljavaju individualne nagrade od proizvodnih doprinosa društvu. Takve mere na planu preraspodele preduzimaju se sa ciljem da se smanje izrazitije nejednakosti u dohotku i da se finansijki pomognu slojevi stanovništva sa ispotprosečnim primanjima. Ovde se tvrdi da takve politike generalno smanjuju ukupan dohodak i u nešto dužoj vremenskoj perspektivi pogoršavaju ekonomski položaj svih članova društva. Izgleda da su ovi štetni upadi političkih činilaca u privredu neizbežni budući da odražavaju izuzetno važnu skupinu činjenica u kojima politički optimalne akcije nadaleko odstupaju od onoga što je sa ekonomskog stanovišta istinski racionalno. Takva politička kontaminacija se, sa osloncem na „uske“ ekonomske kriterije, mora okarakterisati kao izrazito štetna varijanta društvene patologije. U zaključnom delu rada okrenuto je i pitanje o tome može li se govoriti o progresu na području umetnosti. Dozvoljavajući da ne može da se dokaže pa ni održi ideja stalnog napretka u umetnostima –umetnička dela su neuporediva i ne može se pokazati da su romani savremenih pisaca u bilo kom smislu unapređenja u odnosu na velike epove iz antičkih vremena – ipak se tvrdi da se jasan napredak može nesumnjivo dijagnostifikovati u nekim specifičnim umetničkim delatnostima, u nekim vremenskim intervalima i uz oslonac na brižljivo odabrane a ipak prihvatljive kriterije.

univerzalnost promene; ekonomske jedinice kao akteri promena; dinamički sistemi; progresivne i regresivne promene; tehnički progres; progres u nauci; konkurentnost; privredni razvitak; privredni ciklusi; politički izazvane preraspodele; napredak u umetnosti

M53